پسته

پسته محصولی است که با شهرت بی نظیر خود، نام سرزمین ما را در اقصی نقاط دنیا بر زبانها جاری می سازد.

پسته میوه مطلوب و پرطرفداری است که از گروه مغزه ها بوده و در میان همه اقلام خشکبار به درستی به سلطان مغزها شهره شده است.

نگاهی گذرا به تاریخ اولیه تمدن ها، خاصه در آسیای غربی، خاورمیانه و ایران باستان نشان می دهد که نام پسته و مبادله آن بین اشراف از دوران بسیار قدیم به عنوان یک هدیه بسیار باارزش دیده می شود.

امپراطوران و سلاطین چهار الی پنج هزار سال قبل، این میوه با ارزش را جزء هدایای خود به روسای کشورهای دیگر، قرار می دادند.

در برخی مدارک قدیمی تر تا حدود 7000 سال قبل آثار پسته دیده می شود که احتمالاً قدیمی ترین میوه جهان محسوب می گردد.

به رغم سابقه طولانی پسته در ایران، پسته کاری در نیم قرن اخیر توسعه بیش از پیش و فزاینده یافته است.

امروزه کشورهای مختلفی در جهان پسته را تولید می نمایند که از میان آنها در هفت کشور جنبه تجارتی داشته و بقیه به میزان جزیی تولید می کنند.

از کل تولید حدود 400 هزار تن پسته در جهان، ایران با حدود 57 درصد مقام اول و آمریکا با 17 درصد مقام دوم را داراست.

در سال 1376 میزان تولید پسته در ایران حدود 240 هزار تن و میزان صادرات آن 140 هزار تن بوده است که پسته و مغز پسته مقام اول صادرات کالاهای کشاورزی است.

ارزش غذایی، خوشمزگی، هضم راحت و کالری بالا از ویژگی هایی است که آن را در نیام اکثر میوه ها برتر ساخته است.

به علاوه انواع ویتامین ها و مواد معدنی در پسته به حد قابل ملاحظه ای وجود دارد.

تاریخچه پسته

نظرات مختلفی در مورد محل پیدایش پسته وجود دارد:

یک نویسنده فرانسوی آن را بومی، عربستان و سوریه و دانشنامه بریتانیکا پسته را بومی ایران می داند.

اما دانشنامه آمریکانا پسته را از آسیای غربی و لاروس از آسیای صغیر می داند.

در کتاب دانشنامه فارسی، خاورمیانه و نواحی مدیترانه به عنوان زادگاه پسته یاد شده است.

کتاب دانشنامه فارسی

در کتاب مروج الذهب و معادن الجواهر نوشتۀ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی مورخ و جهانگرد قرن چهارم هجری قمری آمده است:

چون آدم از بهشت بیرون شد مشتی گندم و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که از آن جمله ده میوه پوست دار بود: بادام، فند، و پسته.

کتاب مروج الذهب و معادن الجواهر نوشتۀ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی

در تورات نیز در باب 43 از سفر پیدایش گفته شده است :

که یعقوب هنگام فرستادن فرزندانش به دربار حاکم مصر، یوسف، توصیه می کند که از محصولات سرزمین خود به عنوان پیشکش برای او ببرند که در آنها از عسل، کتیرا و پسته نام برده شده است.

رتولد لوفر ایران شناس آمریکایی

ایشان نام درخت پسته را در زبانهای یونانی، لاتین، زبانهای اروپایی، عربی، ترکی، روسی، ژاپنی و دیگر زبانها از نام ایرانی این درخت مشتق می داند در پارسی قدیم نام این درخت پیستاکاو، در پارسی میانه (پهلوی) پیستاک بوده و بعدها به پسته تبدیل شده است.

برخی پژوهشگران کشت پسته را در زمان پارت ها و نواحی خراسان و پس از اسلام قم می دانند که بعنوان قدیمی ترین ناحیه پسته خیز ایران پس از اسلام است که پیشینه آن به نیمه اول قرن هجری می رسد و در سال 340 هجری درختان پسته آنجا مشمول مالیات بوده است.

پسته کاری در منطقه کرمان را به قرن دوازدهم هجری نسبت می دهند اما اولین نوشته درباره پسته دامغان، سمنان و قزوین مربوط به قرن هفتم هجری است

استاد عبدالحسین زرین کوب معتقد است که علاقه روزافزونی که بازار مبادلات جهانی در این سالها به محصول پسته ایران نشان می دهد،

سعی در بهتر شناخت این محصول و اهتمام و ارزیابی نقش آن در تاریخ بازرگانی و کشاورزی و در سراسر عرصه فرهنگ ایران التزام می کند.

استاد عبدالحسین زرین کوب

به علاوه توجه به این نکته که آنچه به عنوان محصولات غذایی در هر مرز و بوم به دست می آید،

در ایجاد و پرورش نیروی حیاتی و سجیه و منش اقوام، تأثیر قابل ملاحظه ای دارد و مطالعه درباره هر یک از این گونه رستنیهای مغزی را موجب مزید دقت در تاریخ و فرهنگ اقوام نشان می دهد و

از این حیث تحقیق در باب محصولاتی چون پسته و زعفران و خرما و بادام و انگور و نظایر آنها برای هر کسی که به تاریخ و فرهنگ ایران و نق ایرانیان در تاریخ تمدن عالم علاقه دارد، جالب، سودمند و آموزنده خواهد بود.

بدون شک، اینکه ایران ـ خاصه نواحی شرقیآن ـ یک منشا باستانی پسته کوهی و اهلی بوده است،

اینکه در بسیاری از زبانهای اقوام عالم نام پسته از ریشه ایرانی کلمۀ مأخوذ به نظر می رسد و اینکه به حکم شواهد و قراین کشت پسته از دیرباز از طریق ایران در جاهای دیگر و از جمله در سواحل آسیایی و آفرقایی مدیترانه انتشار یافته است،

دست زدن به یک رشته تحقیق جامع در باب این محصول را همچون نوعی تعهد برای عرصه تحقیقاتی ایران ضروری ساخته است.

نقل است از ولفگانگ کناوت کسترشق آلمانی: هنگامی که ازدهاک به شکست خود از لشکریان کوروش نظر افکند فریاد زد

«ای وای بر ما چه دلاورند این پارسیان پسته خوار!» استنباط از این گفته این است که پسته از خوراکیهای عمده و نیروبخش ایرانیان بوده و در سرزمین های ایرانی خارج از ایالات ماد (یعنی در قلمرو پارسها) درختان پسته فراوانی با محصول درخور توجه وجود داشته است.

ولفگانگ کناوت کسترشق آلمانی

ریشه کلمه پسته که یک واژه ایرانی است مإخوذ از گویش مردم سرزمین خراسان در ادوار باستان است.

تلفظ کلمه پسته در زبان عربی «فستق» در زبان انگلیسی پیستاچیو، ایتالیایی نیز به همین شکل، در لاتین پیستاسیوم و در زبان یونانی پیستاکیون یا پیستاکه تلفظ می شود که همگی برگفته از نام فارسی آن هستند.

تلفظ این کلمه قبل از اسلام به همین صورت بوده  زیرا در عصر ساسانیان محله ای با نام ایرانی بازار پسته شکنان در شهر بخاران وجود داشته است.

این وجه تسمیه ایرانی با پارسی بیانگر این واقعیت است که کلمه پسته (و نیز فعل شکستن) به همین صورت که امروز تلفظ می شود رایج بوده است.

این بازار در دهه های اول هجری در شهر بخارا بر جای بوده است.

سابقه کشت در ایران و جهان

کشت پسته از سالیان دراز در ایران مرسوم بوده و محصول آن جزو تنقلات اشراف و دربار بشمار می رفت.

موطن اصلی این درخت ایران است و مدارک بدست آمده نشان می دهد که این درخت از پنج هزار سال پیش در ایران وجود داشته و کاشت این درخت از 1600 سال پیش در قزوین معمول بوده و از آنجا به دامغان ـ اردکان ـ رفسنجان و کرمان منتشر شده است.

مردمان خاورمیانه از قرنها قبل برای پسته اهمیت و احترام فراوانی قائل می شده اند و در افسانه ها آمده است که ملکه سبا چون از پسته خوشش آمده بود

که در زمان او فقط به درباریان و اعیان و اشراف اجازه خوردن آن داده می شد.

ملکه سبا

در ایران طی سه هزار سال گذشته یکی از میوه های اشرافی بوده و ذکر شواهد زیر را در زمینه قدمت تولید پسته در ایران بی مناسبت نمی دانند:

1ـ چندی پیش در یکی از کتیبه هایی که در محل ابنیه تاریخی یونان بدست آمده شرحی دیده شد که در آن به پسته ایران اشاره رفته است.

2ـ هرودت مورخ مشهور در کتاب خود درباره کشت پسته در ایران به ویژه در خصوص دو پایه بودن آن اشاره نموده است.

هرودت مورخ مشهور

3ـ طبق تحقیقات علمای گیاه شناسی گونه های مختلف نوع پی. ورا در دنیا منحصراً در منطقه بین ترکمنستان ـ افغانستان و ایران به صورت جنگلهای انبوه وجود دارد و

احتمال قطعی می رود که این منطقه موطن اصلی پسته هایی است که اکنون در ایران و سایر کشورها کشت و بهره برداری می شود.

انتظار و کشت درخت پسته در اروپای جنوبی و سواحل مدیترانه در سده اول مسیحیت صورت گرفته است و ابتدا بوسیله یکی از امپراطولان رم بنام ویتلیوس از ایران به رم برده شد.

سپس در اواخر قرن اول مسیحی به وسیله شخصی به نام کلاویوس پمپیوس از رم به کشور اسپانیا برده شد.

کشت پسته در سال 1890 به کالفرنیا رسید و در سال 1973 سطح زیرکشت پسته در کالیفرنیا به 3000 هکتار و در سال 1981 به 4750 هکتار رسیده است

امروزه با توسعه باغات تجاری پسته کالفرنیا، آمریکا بعنوان یکی از عمده ترین تولید کنندگان پسته در دنیا مطرح می باشد.

قابل ذکر است که جنگلهای وحشی و خودروی پسته در منطقه شمال شرق ایران در ناحیه سرخس و مناطق جنوبی تر آن تا تربت جام بطور گسترده ای وجود دارد.

در حال حاضر استان کرمان و منطقه رفسنجان بعنوان مهمترین منطقه پسته کاری در ایران و جهان محسوب می شود.

بطوری که از 446 هزار پسته کاری ایران 80% مزارع در استان کرمان و 120.000 هکتار در رفسنجان می باشد.

علیرغم سابقه طولانی پسته در ایران بیشتر پسته داری ها در نیم قرن اخیر توسعه یافته و از دلایل بارز این توسعه و توجه می توان بالا رفتن ارزش اقتصادی پسته و صادرات آن و آشنایی باغداران با خصوصیات مطلوب این گیاه به شوری و خشکی را نام برد.

همزمان با توسعه کشت پسته در ایران پسته کاری در کشورهای دیگری نیز مانند آمریکا، سوریه، ترکیه و افغانستان حتی اروپا گسترش یافته است.