گیاه شناسی پسته

گیاه شناسی میوه پسته

درخت پسته معمولی (پسته خوراکی رایج در بازار تجارت) از گیاهان تیره آناکاردیاسه یا تیره پسته است

گیاهان این تیره به صورت درخت یا درختچه است و در اعضای آنها مجاری ترشحی شیزولیژن محتوی الئورزین وجود دارد.

گیاهان ایت تیره مجموعاً از 75 جنس (ژانر) و 600 گونه تشکیل یافته که بیشتر در مناطق بین استوایی و معتدله پراکنده است.

از اختصاصات گیاهان تیره پسته این است که برگ های ماده یا مرکب دارند.

گل های آنها منظم، نر، ماده یا دو نوع گل نر و ماده بر روی یک یا دو پایه (پلی گامی) است.

کاسه و جام گل آنها هر یک مرکب از پنج و (به ندرت 3 یا 4) قطعه است. (گاهی در بین آنها انواع فاقد کاسه یا جام نیز دیده می شود).

پرچم های آنها به تعداد گلبرگ ها یا دو برابر آن (5 تا 10) است.

تخمدان آنها اگرچه دارای خانه است ولی فقط یکی از تخمک ها مبدل به دانه می شود. میوه آن ها به صورت مختلف خشک، بالدار و یا شفت مانند و ناشکوفاست. گیاهان متعددی از این تیره در ایران موجود است.

کارل فون لینه دانشمند گیاه شناس سوئدی (1707 تا 1778 م) جنس پسته (پیستاسیا) را در سال 1753 در گیاهان تیره سماقیان مشخص کرده است.

سایر مشخصات

پسته، درختی کوچکی است

که بلندی آن کمتر از 5 متر، برگ های آن مرکب با 5ـ3 برگچه و هر برگچه تخم مرغی، نوک تیز، براق، چرمی، صاف و روی برگ به رنگ سبز روشن و پشت برگ سبز مات به ابعاد 10ـ5×6ـ3 سانتیمتر.

گل های آن گروهی خوشه ای، میوۀ آن تخم مرغی نوک دار است درخت پسته دو پایه است و پایه های نر و پایه های ماده جداگانه دارد.

تکثیر این درخت از طریق کشت بذر یا خوابانیدن و یا پیونده آن روی پسته های وحشی انجام می شود.

در باغ های پسته باید دقت شود به نسبت کافی از درختان پایه های نر نیز برای باروری پایه های ماده کاشته شود.

درخت پسته در شمال روسیه، شمال عراق، آسیای صغیر و افغانستان انتشار دارد و

در مناطق مدیترانه، ترکیه، ایران، شمال عراق و اخیراً در بعضی کشورهای دیگر نظیر آمریکا نیز کاشته می شود.

پسته وحشی در ایران در ارتفاعات زاگرس تا بلوچستان می روید.

در جنگل های کردستان، باختران، لرستان، فارس، کرمان، جیرفت، بلوچستان، سیستان، خراسان، و حوالی یزد دیده می شود.

کرمان و قزوین در سطح وسیع و کم و بیش در سایر مناطق ایران کاشته می شود.

مهمترین گونه های جنس درختان پسته (پیستاسیا)

گونه های مختلف جنس پسته عموماً درختان وحشی و خودرو در مقابل خشکی مقاوم اند.

تنها گونه معمولی پسته (پیستاسیاورا) درختان پرورش یافته اهلی نیز دارد.

نام علمی گونه های مختلف این درختان پیستاسیاست، که مأخوذ از کلمه پسته ایرانی و فارسی است.

مهمترین گونه های درختان پسته به شرح زیر است:

پیستاسیاورا

پیستاسیاورا پسته معمولی که منشأ ایرانی دارد. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیا خینجوک

پیستاسیا ـ خینجوک که نامش مأخوذ از کلمۀ فارسی خنجک است. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیاموتیکا

پیستاسیاموتیکا که در فارسی به نام بنه شناخته می شود. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیا آتلانتیکا

درخت تناوری است به ارتفاع 20 متر که قطر تنه اش تا 4 متر می رسد، برگ ریزندۀ آن 7 تا 10 برگچه و دمبرگ باریکی دارد.

گل های ماده آن به صورت خوشه ای باز و گل های نر بر روی خوشه ها فشرده قرار دارد. چوب این درخت قهوه ای و صمغی از آن ترشح می شود.

این درخت در صحاری آفریقا و مخصوصاً در مراکش وجود دارد میوۀ آن را اهالی به عنوان خوراکی استفاده می کنند، اما طعم خوشی ندارد.

پیستاسیا لنتیسکوس

درختی است کوتاه قامت و مانند سرو و کاج همیشه سبز (بدون خزان)، تربانتین معروف قبر، محصول این درخت است که به عنوان خوشبوکننده دهان آن را می جوند.

پیستاسیاچاینن سیس

یا درخت پسته چینی، برگ هایش مخصوصاً در فصل پاییز، به لحاظ تنوع الوان و رنگ ها، فوق العاده زیباست.

ارتفاع این درخت به 16 تا 20 متر می رسد

رشدش بسیار سریع و در پارک های مناطق مساعد به عنوان یک درخت تزئینی سایه دار کاشته می شود.

پیستاسیاترپنتوس

که شباهت ظاهری به درخت بنه دارد. صمغ استصحالی آن(در گرمای بعد از ظهر مخصوصاً) بوی بسیار تندی دارد که در طب قدیم موارد استفاده داشته و امروزه نیز در داروسازی و صنعت به کار می رود

پیستاسیا مکزیکانا

به عقیده برخی از گیاه شناسان نام این درخت مترادف اسم درخت پیستاسیاتکسانا درخت کوچکی است که برگ های در بهار قبل از سبز شدن سایر درختان با زیبایی خاصی ظاهر می شود.

پیستاسیا اینتگرینپما

منشا این درخت از دامنه های هیمالیاست. شاید یک رقم از پسته چینی باشد،

زیرا از نظر مشخصات ظاهری بسیار به آن نزدیک است. برگ های این درخت انبوه و معطر و دمبرگ آن کوتاه است.

این درخت سایۀ زیادی دارد.

پیستاسیا الئوزا

این درخت از قدیم الایام مورد شناسایی قرار گرفته، زیرا روغن معطرش (که از میوۀ آن استحصال می شده) مصارف دارویی داشته است.

گونه های مختلف ذکر شده، با بذر تکثیر می شوند. برخی از گونه های مذکور به عنوان درختان زینتی و سایه دار در برخی از مناطق جهان کاشته می شود.

گونه های درختان پسته در ایران

سه گونه درخت پسته در ایران موجوئد است پیستاسیا وراء پیستاسیا خینجوک و پیستاسیا موتیکا که به ترتیب به پستۀ معمولی، خنجک و بنه، نامیده می شوند.

دو گونه اخیر (خنجک و بنه) پایه مناسب برای پیوند درختان پسته معمولی اند.

پسته معمولی (پیستاسیا ورا)

در بین گونه های مختلف درختان پسته تنها میوۀ درخت پسته معمولی خوراکی مطبوع و آجیلی بامزه و مشهور است.

اصل و منشاء این درخت، ایرانی و همچنین وجه تسمیه آن در تمام زبان های جهان از واژه پسته فارسی مأخوذ است.

درخت پسته برخلاف بادام و گردوی ایرانی، درختی است دو پایه به این معنا که گل های نر و گل های ماده بر روی دو درخت جدا تحت اسامی درخت نر و درخت ماده قرار دارند.

تشخیص درخت نر و درخت ماده بجز از روی گل آنها (آن هم در فصل بهار موقع گل دادن) میسر نیست.

درخت نر میوه نمی دهد و تنها در سال های بارآوری و یا بار سالی (سالی که به میوه می نشیند) می توان آن در مقابل درخت ماده تشخیص داد (29).

این گونه در بین گونه های دیگر از نوع پسته اهلی بوده و درختی است

دو پایه و خزان کننده که دارای میوه درشت و خوراکی بوده و در 1200 تا 1600 متر از سطح دریا پرورش می یابد

قابل کشت و ازدیاد بوده و درختی است

به ارتفاع 8ـ15 متر به قطر 40ـ30 سانتی متر دارای 5ـ7 برگچه بدون قرینه به شکل پر روی دمبرگ قرار گرفته و گل های نر روی یک درخت به نام درخت نر و گل های ماده روی درخت ماده وجود دارد.

گل های درختان پسته نر در اوایل بهار 10ـ15 روز زودتر از درختان ماده شکوفه می کنند.

گل های نر خوشه ای بدون گلبرگ بوده و کروی شکل و سبز رنگ می باشند و از یک نقطه چند گل منشعب می شود.

گل ماده نیز بدون گلبرگ و مخروطی شکل به رنگ سبز بوده و به طور منفرد به شکل خوشه روی دم گل قرار گرفته است دارای یک پرچم کوتاه متشکل از سه کلاله (انشعاب) می باشد.

میوه ها غالباً بیضی یا بادامی شکل بوده موقع نارسی سبز رنگ و موقع رسیدن قرمز رنگ می شوند

مغز میوه دولپه ای به رنگ های مختلف خرمائی کم رنگ ـ خرمائی مایل به سبز و سبز معروف پسته ای بوده و 60ـ50 درصد مواد چربی و 20% مواد آلبومینوئیدی دارد.

ریشه اصلی درخت پسته به عمق زیاد یعنی به عمق 4ـ2 متر به طور عمودی فرو رفته و آنقدر عمق پیدا می کند

که به منطقه سخت برسد سپس متوقف شده و ریشه های جانبی خود را پراکنده می سازد

به این ترتیب رطوبت خاک را می توان از عمق زمین دریافت و در موقع تابستان اگر دیروقت هم آبیاری شود

نسبت به تنش های رطوبتی مقاومت نشان می دهد.

بدین جهت است که در مناطق کویری که آب کافی در تابستان وجود ندارد با دو سه نوبت آبیاری در زمستان درخت پسته را می توان برای کم آبیاری تابستان آماده ساخته و آن را از خشکسالی نجات داد.

درخت پسته سرمای 25ـ درجه و حرارت بالای 45+ درجه سانتی گراد را تحمل می نماید

درختی است مقاوم به تنش های محیطی حتی شوری زمین و آب ولی تابستان خنک و مرطوب برای تکامل مغز پسته مطلوب نبوده به همین دلیل کاشت پسته در چنین مناطقی توصیه نمی شود.

پسته به سرمای بهاره بسیار حساس بوده و این سرما باعث سرمازدگی و از بین رفتن گل ها می شود و حتی اگر سرمای بهاره زیاد و مدت آن طولانی باشد بعضی از جست های جدید را نیز سرما از بین می برد.

بدیهی است درخت پسته جهت خواب فیزیولوژیکی خود نیاز به سرمای کافی دارد

تا جوانه های آن از حالت رکود خارج شوند میزان نیاز سرما بسته به ارقام مختلف پسته متفاوت است

مثلاً برای واریته کرمان در کالیفرنیا 1000 ساعت سرمای زیر 7+ درجه سانتی گراد گزارش گردیده است.

اگر نیازی سرمائی پسته تأمین نشود باز شدن جوانه های گل و برگ در بهار به تأخیر افتاده و نامنظم خواهد گردید.

یکی از علائم عدم تأمین نیاز سرمایی پسته تشکیل برگ های یک و سه برگچه ای به جای پنج و شش برگچه ای می باشد.

مقدار محصول نیز در این سال های کمتر خواهد شد بنابراین کاشت و پرورش بسته در مناطقی که گرمسیر بوده یا زمستان گرم دارند توصیه نمی شوند.

وزش بادهای شدید و خشک و سرد در زمان گرده افشانی (نیمه دوم فروردین تا نیمه دوم اردیبهشت) باعث اختلال در عمل تلقیح گل های ماده و نتیجتاً کاهش تشکیل میوه می گردد.

لازم به یادآوری است که وزش بادهای ملایم بهاری در مناطق پسته کاری یکی از شرایط مناسب برای تلقیح گل های ماده پسته می باشد.

پسته هر اندازه که مقاوم به تنش های محیطی و شوری آب و خاک است در مقابل رطوبت خاک و محیط تحمل کمتری از خود نشان داده و

محیط های رطوبتی از نظر خاک و هوا موجبات شیوع امراض و بیماری های متعدد در پسته می گردد.

با توجه به مراتب فوق مناسب ترین رویشگاه های پسته در ایران مناطقی به عرض جغرافیایی 28 تا 38 درجه و ارتفاع 1200 تا 2000 متر از سطح دریا است.

استان کرمان مخصوصاً شهرستان رفسنجان به عنوان مهمترین منطقه پسته کاری ایران دارای آب و هوای معتدل و خشک با بارندگی حدود 100 متر می باد این بارندگی عمدتاً در ماه های دی لغایت فروردین اتفاق می افتد

گرم ترین ماه سال تیر ماه با حداکثر 40 سانتی گراد و سردترین ماه دی ماه با حداقل 8ـ درجه سانتی گراد می باشد

تبخیر سالیانه در منطقه رفسنجان بیش از 3000 میلی متر است.

لازم به ذکر است که درخت پسته اصولاً بعد از هفت سالگی میوه می دهد و

سن باردهی از سال دهم به بعد شروع می شود ولی اخیراً با اصلاح رو کاشت و مدیریت صحیح داشت باردهی به چهار سال تقلیل یافته است.

میوه پسته مانند بادام و فندق و گردو برخلاف سایر هسته دارها، لایه درونی میوه یعنی هسته آن (مغز آن) می باشد.

2ـ6ـ1ـ خنجک

کلمه خنجک فارسی بوده و منشآ آن از خراسان است.

میوه این درخت از نوع شفت و تقریباً کروی به قطر حدود 5 میلی متر است. درخت حنجک پایۀ مناسبی برای پیوند پسته است.

مقاومت آن در مقابل خشکی و گرما زیاد است و ارتفاع آن تا حدود 7 متر می رسد.

بنه

درخت بنه (بان = سقز ـ چاتلانقوش) نوعی پسته وحشی است.

این درخت دارای چند ریز گونه است که از نظر شکل ظاهری تفاوت هایی با یکدیگر دارند.

ارتفاع درختان بنه تا 12ـ10 متر می رسد. میوه آن روغنی و از نوع شفت و بیضی شکل است که شباهت به پسته ریز دارد.

در کردستان از این نوع درختان صمغ معطری استحصال می شود که سقز نام دراد و یکی از اقلام صادراتی این نواحی محسوب می شود.

تقسیم بندی پسته از نظر شکل ظاهری

به طور کلی پسته از نظر شکل ظاهری میوه به سه دسته متمایز و مشخص تقسیم می شوند:

پسته نوع بادامی

این دسته پسته که قسمت رأی آن باریک تر و کشیده تر از قاعده بوده و تقریباً به شکل بادام است

پسته بادامی نامیده می وشد و اغلب طول آن بیشتر و ضخامت آن کمتر از نوع فندقی است

قسمت انتهایی پوست استخوانی آن نوک تیز و فاصله دو لبه پوست (خندانی) آن کمتر است.

پسته نوع فندقی

این نوع پسته تقریباً به شکل مربع مستطیل بوده و قسمت قاعده و انتهای آن در حالت خندان بودن پسته مساوی است

طول آن غالباً کوتاه تر از نوع بادامی ولی فاصله دو لبه پسته (خندانی) آن بیشتر از بادامی است.

مغز پسته فندقی سنگین تر و درشت از مغز پسته بادامی است و شکل ظاهری آن بیشتر از پسته بادامی جلب توجه می کند و

از طرف دیگر به علت خندانی بیشتر این پسته و آسانی استفاده از مغز آن قیمت این پسته از انواع دیگر آن مناسب تر است.

پسته نوع خنجری

شکل این نوع پسته مانند نوع بادامی بوده و فقط قسمت انتهائی دو لبه پوست، مانند خنجر برگشته است.

به همین علت آن را خنجری می نامند و در بازار این نوع بسته از لحاظ کیفیت وجه تمایز مشخص با نوع بادامی نداشته و غالباً مخلوط با آن به بازار عرضه می شود.

به همین علت پسته ها از لحاظ شکل ظاهری و بازرگانی آن به دو نوع بادامی و فندقی تقسیم می شوند

ولی این دو نوع پسته از لحاظ کیفیت و طعم رنگ مغز، درشتی و ریزی و تیرگی و روشنی رنگ پوست در هر نقطه از مناطق تولید پسته باسامی مختلفی نامیده می شوند.

غالباً قیمت پسته علاوه بر مشخصات مذکور به محل تولید آن به لحاظ کیفیت نیز بستگی دارد.

مثلاً یک نوع پسته فندقی یا بادامی که از لحاظ مشخصات ظاهری به یک شکل و اندازه باشند

بسته به این که محصول منطقه دامغان، قزوین، اردکان، رفسنجان، زرند و غیره باشند

در بازار دارای قیمت های متفاوتی می باشند

مانند پسته دامغان که به علت مرغوب و زیادی چربی و پسته قزوین به علت رنگ سبز مغزش به قیمت گران تری به فروش می رسد (پسته رفسنجان به خاطر مزه و رنگ قرمز مغز و روشن بودن رنگ پوست آن جایگاه خاصی دارد)

8ـ1ـ انواع پسته ایران

انواع پسته در ایران که در واقع بیشتر به ارقام پسته معروف هستند

براساس پیشینه تاریخی و محل یا منطقه تولید آنها به نام همان مناطق نامگذاری می شوند و تا به امروز باقی مانده اند.

از آن جمله می توان به پسته

گرگانی، سبزواری، قمی، سمنانی، دامغانی، قزوینی، اصفهانی، اردکانی، رفسنجانی، کرمانی، سیرجانی و راوری اشاره نمود.

در مناطق مختلف براساس شکل یا سابقه کاشت آن مناسبت ها و موضوعات مختلف ارقام گوناگونی وجود دارند.

از جمله این ها می توان به ارقام قرمز و (کم محصول نامنظم بوده که بیشتر با واریته اوحدی و غیره پیوند خورده اند)، ممتاز (گاهی با نام خندان از آن یاد می شود)،

ابراهیمی (نام یک تولید کننده پسته) اوحدی، سبز پسته، سفید پسته، شستی، واحدی، بادامی، کله قووچی، جندقی، کله بزی، کدویی (یکی از جنس های نامرغوب) رباطی، شاه پسند، بقالی، تجارتی، خنجری و … اشاره نمود.

در جدول مشخصات نمونه های بعضی انواع پسته مناطق تولیدی کشور و درجه بندی پسته آورده شده است. همچنین در جدول دوم مشخصات تعدادی از ارقام پسته مانند درصد خندان و دهان بسته، درصد مغز به پوست و … آمده است.

ارقام مهم پسته های کرمان عموماً شامل اوحدی، کله قوچی، فندقی ـ اکبری، فندقی ـ ابراهیمی، سفید پسته، فوق، امیری، شستی و جندقی هستند.

با توجه به جدول دوم رقم ابراهیمی بیشترین درصد پسته های دهان بسته را داراست که اطلاعات بدست آمده در محل نیز مؤید خهمین نکته است.

از سایر ارقام مهم پسته در ایران در منطقۀ سمنان می توان از فندقی درشت، شاه پسند و خنجری نام برد و در منطقۀ قزوین نیز به کله بزی، تجارتی و شمشیری اشاره نمود.

جدول مشخصات نمونه های انواع پسته مناطق تولیدی کشور و درجات آن

شماره ترتیب	اسم منطقه	نوع پسته	شکل	رنگ	طول به میلی متر	عرض به میلی متر	تعداد پسته در یک انس	تعداد پسته درصد گرم	وزن خالص درصد گرم
1	دامغان	شاه پسند	بادامی	کرم پر رنگ	22ـ25	12ـ15	17ـ18	63ـ64	53
2	دامغان	خنجری	بادامی	کرم روشن	21ـ25	12ـ13	19ـ20	69ـ70	52
3	دامغان	بقالی	حدفاصل بادامی و فندقی	کرم پررنگ	18ـ20	12ـ13	24ـ25	87ـ88	52
4	دامغان	تجارتی	مخلوط	مخلوط	18ـ20	12ـ13	27ـ28	94ـ95	52
5	قزوین	کله پزی	بادامی	مخلوط	19ـ21	12ـ15	25ـ26	91ـ92	52
6	قزوین	تجارتی	فندقی	مخلوط	15ـ17	10ـ12	38ـ39	135ـ136	51
7	اصفهان	فندقی درشت	فندقی	کرم پررنگ	15-18	12-13	27-28	99-100	57
8	اصفهان	فندقی ریز	فندقی	کرم پررنگ	14-16	10-12	31-32	113-114	55
9	اصفهان	بادامی	بادامی	کرم تیره	17-21	11-14	26-27	93-94	53
10	اردکان	فندقی	فندقی	کرم تیره	17-19	12-14	32-23	79-80	57
11	اردکان	بادامی	بادامی	کرم پررنگ	19-22	10-12	27-28	97-98	54
12	یزد	فندقی	فندقی	کرم پررنگ	17-19	12-13	23-24	83-84	57
13	یزد	بادامی	بادامی	کرم تیره	18-21	10-12	29-30	103-104	55
14	رفسنجان	اوحدی	فندقی	کرم تیره	17-19	11-12	22-23	79-80	58
15	رفسنجان	اوحدی	فندقی	کرم پررنگ	19-21	13-15	18-19	65-66	58
16	رفسنجان	ممتاز	بادامی	کرم پررنگ	19-22	11-12	20-21	75-76	55
17	رفسنجان	حسنی	فندقی کشیده	کرم پررنگ	20-22	12-14	17-18	62-63	59
18	رفسنجان	شستی	بادامی کشیده	کرم روشن	22-24	11-14	21-22	74-75	56
19	رفسنجان	امیری	حد فاصل بادامی و فندقی	کرم پررنگ	19-22	11-14	21-22	75-76	58
20	رفسنجان	سفیدپسته فوق	فندقی کشیده	کرم پررنگ	20-22	11-13	21-22	75-76	55
21	–	فندقی ممتاز درجه 2	فندقی	کرم پررنگ	17-20	11-12	24-25	85-86	58
22	–	بادامی ممتاز درجه 2	بادامی		18-22	11-13	24-25	85-86	57
23	–	فندقی درجه 1 تجارتی	فندقی	مخلوط	14-19	11-12	27-28	99-1000	58
24	–	بادامی درجه 1 استاندارد	بادامی	مخلوط	17-22	12-14	24-26	89-90	52
25	–	درجه 2 استاندارد	مخلوط	مخلوط	13-22	11-13	31-32	107-108	50

مشخصات تعدادی از ارقام پسته

نام رقم	خندان درصد	دهان بسته درصد	پوک درصد	مغز به پوست درصد	مقدار انس	شکل میوه	از زودرس تا دیررس
اوحدی	74/80	15/3	14/16	58	90/28	فندقی	متوسط رس
ممتاز	60/83	4/1	89/14	55	00/29	بادامی	متوسط رس
کله قوچی	22/64	55/14	33/21	56	25/22	فندقی	متوسط رس
جندقی	67/79	69/5	63/14	55	25/23	فندقی	دیر رس
هراتی	00/80	24/5	76/14	53	75/22	بادامی	دیر رس
ابراهیمی	00/76	00/16	00/8	56	25/26	فندقی	زودرس
ابراهیم آبادی	00/86	00/3	00/11	56	29/21	بادامی	زودرس
حسن زاده	00/84	00/7	00/9	57	25/22	بادامی	زودرس
کریم آبادی	00/83	00/4	00/13	53	25/22	بادامی	زودرس
غفوری	00/96	00/3	00/1	55	25/23	بادامی	زودرس