مغز پسته از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی گرم و خشک است و عده ای آن را گرم و کمی تر می دانند.

از نظر خواص معتقدند که برای ازدیاد جنسی و تقویت ذهن مفید است و

همچنین برای تسکین سرفه و آرامش قلب و خفقان و سردی کبد و باز کردن انسداد و گرفتگی مجاری کبد و تقویت معده نافع است،

خصوصاً اگر مغز آن با پوست نازک روی مغز خورده شود.

پوسته سبز خارجی میوه پسته سرد و خشک است.

جویدن آن در دهان برای استحکام دندان و لثه و خوشبو کردن دهان و التیام زخم داخل دهان مفید است.

قی و سکسکه و اسهال را رفع می کند.

اگر پوست سفید سخت آن را در آب بجوشانند و در جوشانده آن بنشینند برای مقعد بیرون آمده نافع است.

ریختن آب جوشانده پوست و برگ درخت روی موضع مورد نظر برای رفع درد مقعد و رحم و جرب و خارش مقعد نافع است.

مغز آن و چربی مغز آن برای معده مضر است

خصوصاً اگر پوسته نازک روی مغز هم گرفته شده باشد، برای رفع عوارض آن باید زردآلو خورد.

اگر اسراف در خوردن مغز پسته شود عوارض ناراحت کننده دارد و از بدن دانه های قرمز بیرون می ریزد،

در این قبیل موارد باید سرکه و انار ترش و برگه زردآلوی ترش خورد.

در کتب طب سنتی با نام «بزغنج» یا «بزغند» آمده است و آن ثمر درخت پسته است که مغز نبسته است.

خواص این پوست بدون مغز با خواص پوست با مغز آن متفاوت است از نظر طبیعت سرد و خشک است و

دارای مقدار زیادی تانن می باشد و دباغان از آن برای دباغی پوست حیوانات استفاده می کنند.

در طب سنتی چین برای پسته بخشی آمده است

به عنوان گیاهی که از خارج و به احتمال قوی از ایران وارد چین شده و در منطقه لینگنان در چین کاشته می شود

و در ردیف گیاهان طبی از آن استفاده می شود.

در چین مغز پسته را نرم کرده و برای رفع اسهال خونی می خورند.

چینی ها معتقدند که پوست درخت پسته برای تقویت بنیان زنانگی موثر است و از جوشانده آن برای رفع خارش اعضای تناسلی زن استفاده می شود

اشکال دارویی، روش تهیه و نمونه هایی از کاربردهای درمانی پسته و فرآورده های آن در جدول ارائه شده است

اشکال دارویی، روش تهیه و نمونه هایی از کاربردهای درمانی پسته و فرآورده های آن

اشکال دارویی	طرز استعمال	روش تهیه	نمونه هایی از کابردهای درمانی
مغز پسته	داخلی	ـ روزانه مقداری حدود 10 عدد مغز پسته مصرف نمایید. ـ روزانه یک وعده آجیل (یک مشت مخلوطی از گردو، پسته، بادام و تخم های خوردنی گیاهان) میل نمایید. ـ 5 بار در هفته مغزهای نظیر گردو، بادام، فندق و پسته در رژیم غذایی استفاده شود.	بهبود عملکرد دستگاه گوارش، زخم های گوارشی، اختلالات کلیوی، بیماری های قلبی عروقی، بهبود عملکرد قلب، تصلب شرایین، کاهش فشار خون بالا، کاهش چربی و کلسترول خون، کم خونی، بهبود عملکرد کبد، درمان اختلالات کبدی، بوی بد دهان، استحکام لثه و دندان ها، میل و نیروی جنسی، زیاد کننده اسپرم، درمان برخی ناتوانی های جنسی، دفع سموم بدن، نیروبخش، افزایش دهنده شیر مادر، افزایش قدرت باروری زنان، جنسیت جنین، رژیم دوران نقاهت پس از بیماری، کاهش عوارض جانبی یائسگی، وسواس، اضطراب و استرس، هوش و جافظه، سرطان، تنظیم کننده عملکرد غده تیروئید، رژیم غذایی سالمندان، منبع غذایی اصلی آرژنین
خارجی	مقداری پسته و فندق را کوبیده و به موضع مورد نظر بمالید	درآمدن موی صورت
مغز پسته به همراه پوست نازک (اگزو کارپ) رویی آن	داخلی	روزانه مقداری مغز پسته به همراه پوست نازک رویی آن مصرف نمایید.	تهوع و استفراغ، اسهال، سرفه، سرفه مزمن، تنگی نفس، دردهای کبدی، یرقان جوش های دهانی، نیش برخی انواع حشرات و جانوران، بهبود عملکرد طحال
پسته کال	داخلی	روزانه مقداری پسته کال مصرف نمایید	ضد عفونی کننده، ضد میکروب
پسته پوک (بزغنج)	داخلی	روزانه مقداری آب جوشانده میوه پوک و بی مغز (بزغنج) پسته بنوشید.	ضد اسهال، شادی آور
قاووت	داخلی	100 گرم پسته خام را با 100 گرم شکر و مقداری هل بکوبید و به عنوان قاووت پسته مصرف نمایید.	نیروبخش، دوران نقاهت پس از بیماری به ویژه پس از زایمان
روغن پسته	داخلی	روزانه مقداری روغن پسته مصرف نمایید	نرم کننده سینه، تسکین دردهای ریوی، کلیوی و کبدی، صرفه، بیماری های قلبی و عروقی، بهبود عملکرد قلب، تصلب شرایین، رژیم غذایی سالمندان، وسواس، زیاد کننده اسپرم
خارجی	موضع دردناک را با روغن پسته مالش دهید	تسکین دردهای کلیوی و کبدی
موضوع مورد نظر را با مخلوط روغن پسته و عنبر مالش دهید	وسواس
موضع مورد نظر را با مخلوط روغن پسته و مشک مالش دهید	تقویت هوش و حافظه، درمان رعشه و لقوه
چند قطره روغن پسته را را در بینی بچکانید	تقویت هوش و حافظه، دفع سموم بدن، باز کننده بینی و جلوگیری از آبریزش آن
پوست سبز میوه	داخلی	مقداری پوست سبز خارجی میوه پسته را بجوید	سکسکه، بوی بد دهان، استحکام لثه و دندان ها
مقداری مربای پوست سبز تازه پسته مصرف نمایید	بهبود عملکرد طحال
مقداری پوست سبز خشک پسته را دم کرده و بنوشید	اسهال
پوست سخت پسته	خارجی	مقداری پوست سفید و سخت پسته را به مدت زیاد در آب جوشانده و مایع آن را در تشت بریزید و بیمار پس از اجابت مزاج در آن بنشیند.	تسکین دردهای ناشی از بواسیر، خروج مقعد و خارش و درد آن
پوست سخت پسته را کوبیده و در آب جوشانده، پس از صاف کردن با آب آن سر را بشویید	ریزش مو
برگ و پوست درخت پسته	خارجی	مقداری پوست و برگ درخت پسته را جوشانده، از صافی گذرانده و آب استریل آن را تنقیه کنید	انواع واژینیت، تسکین دردهای رحمی، بند آوردن ترشحات و رفع خارش اعضاء تناسلی زنان
مقدار یک لیوان برگ و پوست درخت پسته را در یک لیوان آب جوشانده، صاف کرده و آن را هفته ای یک تا دو مرتبه بر پوست سر بمالند و پس از حدود پانزده دقیقه با آب ساده بشویید	ریزش مو، شوره سر
چند قطره از جوشانده برگ و پوست درخت پسته را در بینی چکانده و بینی را با آن شستشو دهید.	باز کننده بینی و جلوگیری از آب ریزش آن
مقداری برگ و پوست درخت پسته را پخته و به صورت ضماد روی موضع مورد نظر قرار دهید	گال، انواع جوش، آلرژی های پوستی

ابن سینا پزشک نامور ایرانی به علت رنگ درونی مغز پسته که شبیه رنگ صفرا است

آن را بر ضد عفونت های کبدی،

برای جلوگیری از تهوع و استفراغ و برای تقویت دهانه معده و قوت قلب مفید می دانست و

مصرف آن را تجویز می کرد و برای تقویت قوای جنسی مؤثر می دانست.

ایرانیان باستان پسته را از مقویتری مغزهای گیاهی می دانست و

حتی اعتقاد داشتند اگر مرد اولاد پسر بخواهد باید مغز پسته مصرف نماید.

همچنین در قدیم پسته خام را با قند می کوبیدند و کمی هل به آن می افزودند و

آن را به نام قاووت پسته به زنانی که وضع حمله کرده بودند و نیاز به تقویت داشتند و

یا کسانی که از بستر بیماری برخاسته و دوران نقاهت را می گذراندند به عنوان غذای نیروبخش می دادند.

پس از ابن سینا، در قرون وسطی پزشکان دیگری نیز اصول او را اقتباس کردند و

به بیان دیگری در خواص پسته داد سخت دادند

چنان که (ژوفرا) پسته را در ردیف داروهای تقویتی برای دوران نقاهت می دانست و

عقیده داشت پسته برای کسانی که بر اثر سل و یا بیماری های دیگری ضعیف شده اند و

یا کسانی که سرفه می کنند و یا دچار اختلال کار کلیه شده اند، داروی تقویتی کامل و مؤثری است.

«پیرپومه» در کتاب خود که به سال 1694 منتشر شد،

می نویسد: «پسته یکی از ترکیبات دارویی جالینوس است و

با مصرف آن پیرمردان قوای از دست رفته خود را باز می یابند».

در قرن شانزدهم و هفدهم میلادی از پسته روغن می گرفتند و

روغن پسته را برای نرم کردن سینه و آرام کردن دردهای کلیه و کبد به کار می برند و

این روغن را به موضوع دردناک بیمار می مالیدند و مالش می دادند و

هم چنین آن را به عنوان خوراکی به بیماران کبدی و کلیوی می خوراندند و

عقیده داشتند که روغن پسته آدم لاغر را چاق می کند و

تولید نطفه را در او افزون می سازد و سرفه و درد ریه را شفا می بخشد).

استاندارد رسمی پسته

مؤسسه استاندارد ایران مدت چند سال است که مشغول استاندارد کردن محصولات صادراتی کشور می باشد

از جمله در سال 1339 استانداری برای محصول پسته با نظر کارشناسان و نماینده اتاق بازرگانی تهیه گردیده و مدت یک سال جهت اجرا و آزمایش در اختیار بازرگانان قرار گرفت.

در اواخر سال 1341 پس از مختصر اصلاحاتی به عنوان استاندارد رسمی محصول پسته کشور تعیین و تصویب گردید.

مقررات و تعیین درجات استاندارد تصویبی پسته ایران به قرار زیر می باشد:

بازرسی و نمونه گیری ـ جنس و درجه هر محموله از پسته را باید از نمونه هایی که از هر محموله برداشت شده معین کنند.

برای تشخیص جنس واقعی هر محموله باید تعداد و مقدار کافی نمونه برداری شود و هر نمونه باید 500 گرم وزن داشته باشد.

هر نمونه جداگانه برای اندازه گیری مقدار معایب آن مورد بازرسی قرار می گیرد.

جنس و درجه هر محموله را می توان از روی معدل تمام نمونه های بازرسی شده اندازه گیری و بیان نمود.

شرح عیوبی که درجه بندی و استاندارد پسته مؤثراند عبارتند از:

1ـ خندان بودن پسته ـ معمولاً پسته را تحت عنوان خندان بودن به فروش می رسانند.

بنابراین ناخندانی در پسته از عیوب اصلی پسته به شمار می رود هر چه ناخندانی پسته بیشتر باشد پسته نامرغوب تر خواهد شد.

2ـ رسیده بودن ـ پسته باید کاملاً رسیده باید یعنی مغز آن پر شده و پوک و چروکیده نباشد.

رنگ پوست بایستی روشن و یکنواخت باشد لکه دار بودن پوست خشبی پوسته از نقاط منفی پسته محسوب می شود.

3ـ آفت زدگی ـ منظور حشره زدگی و وجود حشره زنده روی پسته است.

4ـ کپک زدگی ـ پسته هایی که مغز یا پوست آنها دچار بیماری قارچی شده باشد و

وضع ظاهری آنها بر اثر حمله قارچ ها خراب شده باشد معیوب بوده و هر چه میزان آن در نمونه زیاد باشد پسته نامرغوب تر است.

5ـ اندازه ـ اندازه پسته یکی از عوامل مهم در فروش پسته است و

آن عبارت است از تعداد دانه های پسته در یک اونس یا 100 گرم پسته است و

به ترتیب زیر اندازه گیری می شود:

درجه یک یا عالی

خیلی بزرگ (24ـ26 دانه در یک اونس یا 85ـ92 دانه در صد گرم پسته) بزرگ (26ـ28 دانه در یک اونس یا 92ـ99 دانه در صد گرم پسته)

درجه دو یا خوب

متوسط (28ـ30 دانه در یک اونس یا 99ـ106 دانه در صد گرم) نیمه متوسط (32ـ30 دانه هر یک اونس یا 106ـ113 دانه در صد گرم)

درجه 3 یا استاندارد

کوچک (34ـ32 دانه در یک اونس یا 113ـ120 دانه در صد گرم پسته) ریز (34 ـ دانه یا بیشتر در یک اونس و یا 120 یا بیشتر در 100 گرم پسته) مخلوط ـ پسته هایی که درجه بندی نشده و

طبق اندازه های بالا تفکیک نشده اند مخلوط نامیده می شوند.

پسته درجه یک عالی

1ـ رنگ پوست ـ پسته درجه یک در نمونه باید روشن یکنواخت و عاری از لکه باشد.

یعنی در 500 گرم نمونه نباید بیش از 2 درصد پوست لکه دار دیده شود.

2ـ پسته خندان ـ پسته درجه یک باید خندان بوده و در 500 گرم نمونه آن نباید بیش از 2 درصد ناخندانی وجود داشته باشد.

3ـ رسیده بودن پسته ـ مغز پسته در نمونه 500 گرمی پر بوده و نباید بیش از 3 درصد پوکی یا چروکیدگی داشته باشد.

4ـ اندازه ـ اندازه های استاندارد شده خیلی بزرگ (24ـ22 دانه در یک اونس یا 85ـ92 دانه در یک صد گرم)

بزرگ )28ـ26 دانه دریک اونس یا 92ـ22 دانه در یک صد گرم پسته)

5ـ معایب ـ آفت زدگی و کپک زدگی و کلیه معایب ظاهری در 500 گرم نمونه نباید از 2 درصد بیشتر باشد.

در پسته های درجه 2 یا خوب معیارها و ضوابط استاندارد شده فوق باید در نمونه های 500 گرمی عیناً رعایت شده و میزان درصد قابل قبول آن حداکثر 5 درصد خواهد بود.

در پسته های درجه 3 این استاندارد تا 8 درصد نیز قابل قبول ذکر شده است.

به نظر می رسد که استاندارد فوق الذکر جهت پسته های صادراتی قابل انطباق نبوده و دارای ایراداتی است که باید در آن تجدیدنظر کلی به عمل آید.

استانداردهای بعد از برداشت

در سال های اخیر با توجه به اهمیت این کالای استراتژیک استانداردهای متعددی برای آن تدوین گردیده است. در جدول فهرست استانداردهای مربوط به پسته در مراحل بعد از برداشت آورده شده است.

جدول 8ـ1ـ فهرست استانداردها در زمینه بعد از برداشت پسته

ردیف	نام	شماره	سال چاپ
1	پسته ـ ویژگی ها	15	1376
2	ویژگی های قوطی فلزی پسته	2144	1372
3	مغز پسته	218	1377
4	آیین کار تهیه پسته از مرحله برداشت محصول تا بسته بندی	2380	1370
5	روش اندازه گیری پسته های یخ خندان از پسته های طبیعی خندان	3131	1370
6	ویژگی ها و روش های آزمون خلال مغز پسته	3639	1374
7	مغز پسته بدون پوست ـ ویژگی ها و روش آزمون	4631	1377
8	ویژگی ها و روش های آزمون پسته مکانیک خندان	4919	1378
9	روش های آزمون پسته	4920	1378
10	ویژگی ها و روش های آزمون پسته ناخندان	4921	1378
11	بسته بندی پسته و مغز بادام صادراتی	495	1344
12	کره پسته	5691	1380
13	روغن خام پسته	6655	1381
14	پسته خام ـ راهنمای استفاده از سیستم تجزیه و تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی در واحدهای فرآوری ـ آیین کار	8914	1385

مناطقی از کشور از لحاظ آب و هوایی و شرایط محیطی مناسب کاشت و پرورش پسته می باشند

که دارای زمستان خیلی سرد و تابستان گرم و طولانی باشد و معمولاً این شرایط در بالاتر از ارتفاع 800 تا 900 متر از سطح دریا فراهم بوده و در کرمان تا ارتفاع 1850 متر نیز کاشته شده است.

به هر حال میزان حرارت تابستان دیررس بهاره و هم چنین وزش بادهای گرم و خشک در بهار مانع تلقیح بوده و رطوبت زیاد در طوب فصل رشد گیاهی باعث تشدید حمله بیماری های قارچی به درخت پسته می گردد.

جهت کمک به بیداری و رویش جوانه های خواب و تولید گل آذین های به صورت عادی و سرعت رشد و باردهی، درخت پسته حداقل به 1000 ساعت سرمای (کمتر از 7 درجه سانتی گراد) زمستانه نیازمند است و

اگر کم تر از 670 ساعت باشد گلدهی و برگ دهی درخت به تأخیر می افتد برگ ها نامنظم و بدقواره و تولید محصول کاهش می یابد مضافاً به این که هیچ گونه مواد شیمیایی یا کمکی نیز به رفع این کمبود مؤثر نخواهد بود.

درخت پسته را به راحتی می توان در اغلب خاک ها با بافت و جنس مختلف کاشت،

به طوری که در زمین های آهکی و شور هم طاقت و تحمل آن بهتر از سایر درختان میوه بوده اما در اراضی زه دار و کم عمق و سخت و سنگی تولید مطلوبی به بار نمی آورد.

بهترین خاک مورد پسند پسته خاک های شنی رسی است که دارای تهویه و زهکش مناسب باشد.

هر چه عمق آن بیشتر و یکنواخت تر باشد رشد درخت بهتر و تولید آن بیشتر خواهد شد.

چنان که قبلاً نیز اشاره شد ریشه درخت پسته خاصیت آب یابی داشته و در شرایط سخت بی آبی نیز زنده می ماند.

با وجود این از نظر اقتصادی بهترین نتیجه کاشت و تولید محصول وقتی حاصل می شود که درخت به حد کافی آب خورده و آبیاری آن با توجه به شرایط آب و هوایی محل و نیاز درخت پسته تنظیم شده باشد.

محصول پسته ایالت کالیفرنیا در آمریکا از نظر کمی، رشد سریع و فوق العاده داشته و مخصوصاً در سال های اخیر، میزان محصول آن از کشور ترکیه، پیشی گرفته و با پسته ایران به رقابت برخاسته است.

در حال حاضر میزان محصول پسته آمریکا به حدود یک چهارم میزان محصول پسته ایران رسیده است.

با این همه محصول پسته آمریکا از نظر کیفیت و مرغوبیت و طعم و لطافت در سطح پایین تری از سته ایران است.

درختان پسته درآمریکا طبیعت ثانوی پیدا کرده اند،

چرا که این درختان در ایالت کالیفرنیا به زحمت می توانند برودت 7 تا 10 درجه زیر صفر را در زمستان تحمل کنند در حالی که همین درختان در مبدأ و سرزمین اصلی خود ایران به سهولت به سرمای 18 تا 22 درجه سانتی گراد زیر صفر سازگاری نشان می دهند.

به نظر می رسد که برودت زمستانی هوا (صفر تا 10 درجه زیر صفر) برای فعال شدن سلول های جوانه های درخت پسته در بهار لازم باشد.

بمبوئر کارشناس آمریکایی نوشته است: درختان پسته در ساکاتن ایالت اریزونا به طور متوسط هر پنج سال یک مرتبه محصول می دهد و علت آن هم فراهم نشدن درجه برودت کافی جهت شکستن خوابیدگی جوانه نهفته است.

علاوه بر این درختان پسته در ایران با خشکی و گرمای صفر هوا سازگار شده اند،

به طوری که میزان بارندگی سالانه در تمامی نقاط پسته خیز ایران به مراتب کمتر از ایالت کالیفرنیا یا اریزونا است.

مثلاً در شهر ساکاتن ملدل میزان بارندگی سالانه در یک دوره طولانی 230 میلی متر و در برخی از مناطق پسته خیز کالیفرنیا بیشتر از 300 میلی متر است.

در حالی که در کرمان معمول میزان بارندگی سالانه در یک دوره 23 ساله 140 میلی متر و در ناحیه رفسنجان به مراتب کمتر و در حدود 80 تا 120 میلی متر بوده است.

بدون تردید همین ایستادگی و مقاومت درختان پسته ایران در مقابل درختان پسته در کالیفرنیا، که با صعوبت اقلیمی و شرایط نیمه بیابانی مواجه نیتسند این اقبال را ندارند که میوه های لطیف، هم طراز پسته ایران، به بار آورند.

کارشناسان آمریکایی خود به این واقعیت پی برده اند.

مطالعات و بررسی آنها روی درختان پسته بیشتر در جهت بهبود بخشیدن کیفیت پسته آمریکاست،

اما بعید می نماید که به این زودی ها به نتیجه مطلوبی برسند.

به هر حال با گذشت زمان واقعیاتی مثبت یا منفی، نتایج حاصل از توسعه خارق العاده پسته کاری در ایالت کالیفرنیا را در پیش روی آیندگان قرار خواهند داد.

سطح زیر  کشت پسته در ایران در سال زراعی 75ـ1374 برابر 336179 هکتار بوده است.

از این مقدار 231944 هکتار یا 69 درصد آن را درختان بارور 104235 هکتار، برابر 31 درصد، درختان غیر بارور (نهال) تشکیل می دادند.

استان کرمان با داشتن 81/44 درصد از کل سطح زیر کشت درختان بارور بزرگترین منطقه پسته کاری ایران و جهان بوده است.

پس از کرمان به ترتیب خراسان و یزد با 10/15 درصد و 4/68 درصد سطح زیر کشت درختان بارور در مقام دوم و سوم قرار دارند.

به این ترتیب 96/27 درصد سطح زیر کشت درختان بارور به این سه استان مربوط می شود.

مقدار تولید پسته کشور در سال 1375 برابر 260085 تن بوده است که 228000 تن با 87/6 درصد آن مربوط به استان کرمان است.

استان های یزد و خراسان به ترتیب با 10/632 تن (4/09 درصد) و 10596 تن (4/07 درصد) مقام های دوم و سوم را داشته اند.

این سه استان 76/95 درصد تولید پسته کشور را در سال 1375 داشته اند.

میانگین تولید در هکتار در سطح کشور در سال 1375 برابر 1121 کیلوگرم بوده است.

بیشترین عملکرد مربوط به آذربایجان شرقی با 3611 کیلوگرم در هکتار و کمترین میزان عملکرد مربوط به گرگان و گنبد (گلستان) بوده است.

جدول سطح زیر کشت، میزان تولید و عملکرد در هکتار پسته به تفکیک استان ها را در سال زراعی 75ـ1374 نشان می دهد.

در جدول دوم اطلاعات کلی از سطح زیر کشت و میزان محصول پسته ایران در بین سال های 1361 تا 1371 داده شده است.

گفتنی است علت نقصان راندمان تولید عدم رعایت اصول فنی و تغذیه صحیح باغات و از همه مهمتر شور شدن آب ها و کیفیت پایین اراضی بوده است.

باید توجه داشت که عملکرد باغ پسته تا 20 تن نیز می تواند بالا رود.

سطح زیر کشت، میزان تولید و عملکرد در هکتار پسته به تفکیک استان سال زراعی 75-1374

نام استان	سطح کشت باغات با احتساب درختان پراکنده: (هکتار)	میزان تولید (تن)	عملکرد (کیلوگرم)
نهال	بارور
آذربایجان شرقی	63	36	130	3611
اردبیل	2	2	1	333
اصفهان	1873	556	891	1603
ایلام	0	0	0	0
تهران	23	41	133	3234
خراسان	4790	23541	10596	450
زنجان	11	10	12	1200
سمنان	2515	3026	5256	1737
سیستان و بلوچستان	3695	990	594	600
فارس	2578	1346	1049	779
قم	1136	75	113	1500
کرمان	72247	188893	227941	1207
کرمانشاه	1	20	16	800
گیلان	0	3	2	600
لرستان	3	0	0	0
مرکزی	2108	708	989	1398
هرمزگان	50	35	35	1000
همدان	25	2	4	2000
یزد	12370	10849	10634	98
جیرفت و کهنوج	5	87	87	1000
قزوین و دشت	741	1705	1604	941
گرگان و کنبد	0	20	2	100
کل کشور	104235	231944	260085	1121

سطح زیر کشت و میزان محصول پسته ایران (1361 تا 1371)

مشخصات زراعی سال	سطح زیر کشت درختان پسته (هکتار)	میزان محصول پسته کشور (تن)	عملکرد در هکتار کیلوگرم
نهال	بارور	جمع کل
1361	23414	92014	115428	96121	1045
1363	26159	100843	127002	93839	931
1365	37192	109181	146373	97639	894
1367	42937	125123	168060	126274	1009
1369	50949	154276	205215	162831	1055
1370	55065	161461	216526	182484	1130
1371	62735	171630	235365	201632	1175

گیاه شناسی میوه پسته

درخت پسته معمولی (پسته خوراکی رایج در بازار تجارت) از گیاهان تیره آناکاردیاسه یا تیره پسته است

گیاهان این تیره به صورت درخت یا درختچه است و در اعضای آنها مجاری ترشحی شیزولیژن محتوی الئورزین وجود دارد.

گیاهان ایت تیره مجموعاً از 75 جنس (ژانر) و 600 گونه تشکیل یافته که بیشتر در مناطق بین استوایی و معتدله پراکنده است.

از اختصاصات گیاهان تیره پسته این است که برگ های ماده یا مرکب دارند.

گل های آنها منظم، نر، ماده یا دو نوع گل نر و ماده بر روی یک یا دو پایه (پلی گامی) است.

کاسه و جام گل آنها هر یک مرکب از پنج و (به ندرت 3 یا 4) قطعه است. (گاهی در بین آنها انواع فاقد کاسه یا جام نیز دیده می شود).

پرچم های آنها به تعداد گلبرگ ها یا دو برابر آن (5 تا 10) است.

تخمدان آنها اگرچه دارای خانه است ولی فقط یکی از تخمک ها مبدل به دانه می شود. میوه آن ها به صورت مختلف خشک، بالدار و یا شفت مانند و ناشکوفاست. گیاهان متعددی از این تیره در ایران موجود است.

کارل فون لینه دانشمند گیاه شناس سوئدی (1707 تا 1778 م) جنس پسته (پیستاسیا) را در سال 1753 در گیاهان تیره سماقیان مشخص کرده است.

سایر مشخصات

پسته، درختی کوچکی است

که بلندی آن کمتر از 5 متر، برگ های آن مرکب با 5ـ3 برگچه و هر برگچه تخم مرغی، نوک تیز، براق، چرمی، صاف و روی برگ به رنگ سبز روشن و پشت برگ سبز مات به ابعاد 10ـ5×6ـ3 سانتیمتر.

گل های آن گروهی خوشه ای، میوۀ آن تخم مرغی نوک دار است درخت پسته دو پایه است و پایه های نر و پایه های ماده جداگانه دارد.

تکثیر این درخت از طریق کشت بذر یا خوابانیدن و یا پیونده آن روی پسته های وحشی انجام می شود.

در باغ های پسته باید دقت شود به نسبت کافی از درختان پایه های نر نیز برای باروری پایه های ماده کاشته شود.

درخت پسته در شمال روسیه، شمال عراق، آسیای صغیر و افغانستان انتشار دارد و

در مناطق مدیترانه، ترکیه، ایران، شمال عراق و اخیراً در بعضی کشورهای دیگر نظیر آمریکا نیز کاشته می شود.

پسته وحشی در ایران در ارتفاعات زاگرس تا بلوچستان می روید.

در جنگل های کردستان، باختران، لرستان، فارس، کرمان، جیرفت، بلوچستان، سیستان، خراسان، و حوالی یزد دیده می شود.

کرمان و قزوین در سطح وسیع و کم و بیش در سایر مناطق ایران کاشته می شود.

مهمترین گونه های جنس درختان پسته (پیستاسیا)

گونه های مختلف جنس پسته عموماً درختان وحشی و خودرو در مقابل خشکی مقاوم اند.

تنها گونه معمولی پسته (پیستاسیاورا) درختان پرورش یافته اهلی نیز دارد.

نام علمی گونه های مختلف این درختان پیستاسیاست، که مأخوذ از کلمه پسته ایرانی و فارسی است.

مهمترین گونه های درختان پسته به شرح زیر است:

پیستاسیاورا

پیستاسیاورا پسته معمولی که منشأ ایرانی دارد. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیا خینجوک

پیستاسیا ـ خینجوک که نامش مأخوذ از کلمۀ فارسی خنجک است. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیاموتیکا

پیستاسیاموتیکا که در فارسی به نام بنه شناخته می شود. در بخش گونه های درختان پسته در ایران به طور کامل توضیح داده شده است.

پیستاسیا آتلانتیکا

درخت تناوری است به ارتفاع 20 متر که قطر تنه اش تا 4 متر می رسد، برگ ریزندۀ آن 7 تا 10 برگچه و دمبرگ باریکی دارد.

گل های ماده آن به صورت خوشه ای باز و گل های نر بر روی خوشه ها فشرده قرار دارد. چوب این درخت قهوه ای و صمغی از آن ترشح می شود.

این درخت در صحاری آفریقا و مخصوصاً در مراکش وجود دارد میوۀ آن را اهالی به عنوان خوراکی استفاده می کنند، اما طعم خوشی ندارد.

پیستاسیا لنتیسکوس

درختی است کوتاه قامت و مانند سرو و کاج همیشه سبز (بدون خزان)، تربانتین معروف قبر، محصول این درخت است که به عنوان خوشبوکننده دهان آن را می جوند.

پیستاسیاچاینن سیس

یا درخت پسته چینی، برگ هایش مخصوصاً در فصل پاییز، به لحاظ تنوع الوان و رنگ ها، فوق العاده زیباست.

ارتفاع این درخت به 16 تا 20 متر می رسد

رشدش بسیار سریع و در پارک های مناطق مساعد به عنوان یک درخت تزئینی سایه دار کاشته می شود.

پیستاسیاترپنتوس

که شباهت ظاهری به درخت بنه دارد. صمغ استصحالی آن(در گرمای بعد از ظهر مخصوصاً) بوی بسیار تندی دارد که در طب قدیم موارد استفاده داشته و امروزه نیز در داروسازی و صنعت به کار می رود

پیستاسیا مکزیکانا

به عقیده برخی از گیاه شناسان نام این درخت مترادف اسم درخت پیستاسیاتکسانا درخت کوچکی است که برگ های در بهار قبل از سبز شدن سایر درختان با زیبایی خاصی ظاهر می شود.

پیستاسیا اینتگرینپما

منشا این درخت از دامنه های هیمالیاست. شاید یک رقم از پسته چینی باشد،

زیرا از نظر مشخصات ظاهری بسیار به آن نزدیک است. برگ های این درخت انبوه و معطر و دمبرگ آن کوتاه است.

این درخت سایۀ زیادی دارد.

پیستاسیا الئوزا

این درخت از قدیم الایام مورد شناسایی قرار گرفته، زیرا روغن معطرش (که از میوۀ آن استحصال می شده) مصارف دارویی داشته است.

گونه های مختلف ذکر شده، با بذر تکثیر می شوند. برخی از گونه های مذکور به عنوان درختان زینتی و سایه دار در برخی از مناطق جهان کاشته می شود.

گونه های درختان پسته در ایران

سه گونه درخت پسته در ایران موجوئد است پیستاسیا وراء پیستاسیا خینجوک و پیستاسیا موتیکا که به ترتیب به پستۀ معمولی، خنجک و بنه، نامیده می شوند.

دو گونه اخیر (خنجک و بنه) پایه مناسب برای پیوند درختان پسته معمولی اند.

پسته معمولی (پیستاسیا ورا)

در بین گونه های مختلف درختان پسته تنها میوۀ درخت پسته معمولی خوراکی مطبوع و آجیلی بامزه و مشهور است.

اصل و منشاء این درخت، ایرانی و همچنین وجه تسمیه آن در تمام زبان های جهان از واژه پسته فارسی مأخوذ است.

درخت پسته برخلاف بادام و گردوی ایرانی، درختی است دو پایه به این معنا که گل های نر و گل های ماده بر روی دو درخت جدا تحت اسامی درخت نر و درخت ماده قرار دارند.

تشخیص درخت نر و درخت ماده بجز از روی گل آنها (آن هم در فصل بهار موقع گل دادن) میسر نیست.

درخت نر میوه نمی دهد و تنها در سال های بارآوری و یا بار سالی (سالی که به میوه می نشیند) می توان آن در مقابل درخت ماده تشخیص داد (29).

این گونه در بین گونه های دیگر از نوع پسته اهلی بوده و درختی است

دو پایه و خزان کننده که دارای میوه درشت و خوراکی بوده و در 1200 تا 1600 متر از سطح دریا پرورش می یابد

قابل کشت و ازدیاد بوده و درختی است

به ارتفاع 8ـ15 متر به قطر 40ـ30 سانتی متر دارای 5ـ7 برگچه بدون قرینه به شکل پر روی دمبرگ قرار گرفته و گل های نر روی یک درخت به نام درخت نر و گل های ماده روی درخت ماده وجود دارد.

گل های درختان پسته نر در اوایل بهار 10ـ15 روز زودتر از درختان ماده شکوفه می کنند.

گل های نر خوشه ای بدون گلبرگ بوده و کروی شکل و سبز رنگ می باشند و از یک نقطه چند گل منشعب می شود.

گل ماده نیز بدون گلبرگ و مخروطی شکل به رنگ سبز بوده و به طور منفرد به شکل خوشه روی دم گل قرار گرفته است دارای یک پرچم کوتاه متشکل از سه کلاله (انشعاب) می باشد.

میوه ها غالباً بیضی یا بادامی شکل بوده موقع نارسی سبز رنگ و موقع رسیدن قرمز رنگ می شوند

مغز میوه دولپه ای به رنگ های مختلف خرمائی کم رنگ ـ خرمائی مایل به سبز و سبز معروف پسته ای بوده و 60ـ50 درصد مواد چربی و 20% مواد آلبومینوئیدی دارد.

ریشه اصلی درخت پسته به عمق زیاد یعنی به عمق 4ـ2 متر به طور عمودی فرو رفته و آنقدر عمق پیدا می کند

که به منطقه سخت برسد سپس متوقف شده و ریشه های جانبی خود را پراکنده می سازد

به این ترتیب رطوبت خاک را می توان از عمق زمین دریافت و در موقع تابستان اگر دیروقت هم آبیاری شود

نسبت به تنش های رطوبتی مقاومت نشان می دهد.

بدین جهت است که در مناطق کویری که آب کافی در تابستان وجود ندارد با دو سه نوبت آبیاری در زمستان درخت پسته را می توان برای کم آبیاری تابستان آماده ساخته و آن را از خشکسالی نجات داد.

درخت پسته سرمای 25ـ درجه و حرارت بالای 45+ درجه سانتی گراد را تحمل می نماید

درختی است مقاوم به تنش های محیطی حتی شوری زمین و آب ولی تابستان خنک و مرطوب برای تکامل مغز پسته مطلوب نبوده به همین دلیل کاشت پسته در چنین مناطقی توصیه نمی شود.

پسته به سرمای بهاره بسیار حساس بوده و این سرما باعث سرمازدگی و از بین رفتن گل ها می شود و حتی اگر سرمای بهاره زیاد و مدت آن طولانی باشد بعضی از جست های جدید را نیز سرما از بین می برد.

بدیهی است درخت پسته جهت خواب فیزیولوژیکی خود نیاز به سرمای کافی دارد

تا جوانه های آن از حالت رکود خارج شوند میزان نیاز سرما بسته به ارقام مختلف پسته متفاوت است

مثلاً برای واریته کرمان در کالیفرنیا 1000 ساعت سرمای زیر 7+ درجه سانتی گراد گزارش گردیده است.

اگر نیازی سرمائی پسته تأمین نشود باز شدن جوانه های گل و برگ در بهار به تأخیر افتاده و نامنظم خواهد گردید.

یکی از علائم عدم تأمین نیاز سرمایی پسته تشکیل برگ های یک و سه برگچه ای به جای پنج و شش برگچه ای می باشد.

مقدار محصول نیز در این سال های کمتر خواهد شد بنابراین کاشت و پرورش بسته در مناطقی که گرمسیر بوده یا زمستان گرم دارند توصیه نمی شوند.

وزش بادهای شدید و خشک و سرد در زمان گرده افشانی (نیمه دوم فروردین تا نیمه دوم اردیبهشت) باعث اختلال در عمل تلقیح گل های ماده و نتیجتاً کاهش تشکیل میوه می گردد.

لازم به یادآوری است که وزش بادهای ملایم بهاری در مناطق پسته کاری یکی از شرایط مناسب برای تلقیح گل های ماده پسته می باشد.

پسته هر اندازه که مقاوم به تنش های محیطی و شوری آب و خاک است در مقابل رطوبت خاک و محیط تحمل کمتری از خود نشان داده و

محیط های رطوبتی از نظر خاک و هوا موجبات شیوع امراض و بیماری های متعدد در پسته می گردد.

با توجه به مراتب فوق مناسب ترین رویشگاه های پسته در ایران مناطقی به عرض جغرافیایی 28 تا 38 درجه و ارتفاع 1200 تا 2000 متر از سطح دریا است.

استان کرمان مخصوصاً شهرستان رفسنجان به عنوان مهمترین منطقه پسته کاری ایران دارای آب و هوای معتدل و خشک با بارندگی حدود 100 متر می باد این بارندگی عمدتاً در ماه های دی لغایت فروردین اتفاق می افتد

گرم ترین ماه سال تیر ماه با حداکثر 40 سانتی گراد و سردترین ماه دی ماه با حداقل 8ـ درجه سانتی گراد می باشد

تبخیر سالیانه در منطقه رفسنجان بیش از 3000 میلی متر است.

لازم به ذکر است که درخت پسته اصولاً بعد از هفت سالگی میوه می دهد و

سن باردهی از سال دهم به بعد شروع می شود ولی اخیراً با اصلاح رو کاشت و مدیریت صحیح داشت باردهی به چهار سال تقلیل یافته است.

میوه پسته مانند بادام و فندق و گردو برخلاف سایر هسته دارها، لایه درونی میوه یعنی هسته آن (مغز آن) می باشد.

2ـ6ـ1ـ خنجک

کلمه خنجک فارسی بوده و منشآ آن از خراسان است.

میوه این درخت از نوع شفت و تقریباً کروی به قطر حدود 5 میلی متر است. درخت حنجک پایۀ مناسبی برای پیوند پسته است.

مقاومت آن در مقابل خشکی و گرما زیاد است و ارتفاع آن تا حدود 7 متر می رسد.

بنه

درخت بنه (بان = سقز ـ چاتلانقوش) نوعی پسته وحشی است.

این درخت دارای چند ریز گونه است که از نظر شکل ظاهری تفاوت هایی با یکدیگر دارند.

ارتفاع درختان بنه تا 12ـ10 متر می رسد. میوه آن روغنی و از نوع شفت و بیضی شکل است که شباهت به پسته ریز دارد.

در کردستان از این نوع درختان صمغ معطری استحصال می شود که سقز نام دراد و یکی از اقلام صادراتی این نواحی محسوب می شود.

تقسیم بندی پسته از نظر شکل ظاهری

به طور کلی پسته از نظر شکل ظاهری میوه به سه دسته متمایز و مشخص تقسیم می شوند:

پسته نوع بادامی

این دسته پسته که قسمت رأی آن باریک تر و کشیده تر از قاعده بوده و تقریباً به شکل بادام است

پسته بادامی نامیده می وشد و اغلب طول آن بیشتر و ضخامت آن کمتر از نوع فندقی است

قسمت انتهایی پوست استخوانی آن نوک تیز و فاصله دو لبه پوست (خندانی) آن کمتر است.

پسته نوع فندقی

این نوع پسته تقریباً به شکل مربع مستطیل بوده و قسمت قاعده و انتهای آن در حالت خندان بودن پسته مساوی است

طول آن غالباً کوتاه تر از نوع بادامی ولی فاصله دو لبه پسته (خندانی) آن بیشتر از بادامی است.

مغز پسته فندقی سنگین تر و درشت از مغز پسته بادامی است و شکل ظاهری آن بیشتر از پسته بادامی جلب توجه می کند و

از طرف دیگر به علت خندانی بیشتر این پسته و آسانی استفاده از مغز آن قیمت این پسته از انواع دیگر آن مناسب تر است.

پسته نوع خنجری

شکل این نوع پسته مانند نوع بادامی بوده و فقط قسمت انتهائی دو لبه پوست، مانند خنجر برگشته است.

به همین علت آن را خنجری می نامند و در بازار این نوع بسته از لحاظ کیفیت وجه تمایز مشخص با نوع بادامی نداشته و غالباً مخلوط با آن به بازار عرضه می شود.

به همین علت پسته ها از لحاظ شکل ظاهری و بازرگانی آن به دو نوع بادامی و فندقی تقسیم می شوند

ولی این دو نوع پسته از لحاظ کیفیت و طعم رنگ مغز، درشتی و ریزی و تیرگی و روشنی رنگ پوست در هر نقطه از مناطق تولید پسته باسامی مختلفی نامیده می شوند.

غالباً قیمت پسته علاوه بر مشخصات مذکور به محل تولید آن به لحاظ کیفیت نیز بستگی دارد.

مثلاً یک نوع پسته فندقی یا بادامی که از لحاظ مشخصات ظاهری به یک شکل و اندازه باشند

بسته به این که محصول منطقه دامغان، قزوین، اردکان، رفسنجان، زرند و غیره باشند

در بازار دارای قیمت های متفاوتی می باشند

مانند پسته دامغان که به علت مرغوب و زیادی چربی و پسته قزوین به علت رنگ سبز مغزش به قیمت گران تری به فروش می رسد (پسته رفسنجان به خاطر مزه و رنگ قرمز مغز و روشن بودن رنگ پوست آن جایگاه خاصی دارد)

8ـ1ـ انواع پسته ایران

انواع پسته در ایران که در واقع بیشتر به ارقام پسته معروف هستند

براساس پیشینه تاریخی و محل یا منطقه تولید آنها به نام همان مناطق نامگذاری می شوند و تا به امروز باقی مانده اند.

از آن جمله می توان به پسته

گرگانی، سبزواری، قمی، سمنانی، دامغانی، قزوینی، اصفهانی، اردکانی، رفسنجانی، کرمانی، سیرجانی و راوری اشاره نمود.

در مناطق مختلف براساس شکل یا سابقه کاشت آن مناسبت ها و موضوعات مختلف ارقام گوناگونی وجود دارند.

از جمله این ها می توان به ارقام قرمز و (کم محصول نامنظم بوده که بیشتر با واریته اوحدی و غیره پیوند خورده اند)، ممتاز (گاهی با نام خندان از آن یاد می شود)،

ابراهیمی (نام یک تولید کننده پسته) اوحدی، سبز پسته، سفید پسته، شستی، واحدی، بادامی، کله قووچی، جندقی، کله بزی، کدویی (یکی از جنس های نامرغوب) رباطی، شاه پسند، بقالی، تجارتی، خنجری و … اشاره نمود.

در جدول مشخصات نمونه های بعضی انواع پسته مناطق تولیدی کشور و درجه بندی پسته آورده شده است. همچنین در جدول دوم مشخصات تعدادی از ارقام پسته مانند درصد خندان و دهان بسته، درصد مغز به پوست و … آمده است.

ارقام مهم پسته های کرمان عموماً شامل اوحدی، کله قوچی، فندقی ـ اکبری، فندقی ـ ابراهیمی، سفید پسته، فوق، امیری، شستی و جندقی هستند.

با توجه به جدول دوم رقم ابراهیمی بیشترین درصد پسته های دهان بسته را داراست که اطلاعات بدست آمده در محل نیز مؤید خهمین نکته است.

از سایر ارقام مهم پسته در ایران در منطقۀ سمنان می توان از فندقی درشت، شاه پسند و خنجری نام برد و در منطقۀ قزوین نیز به کله بزی، تجارتی و شمشیری اشاره نمود.

جدول مشخصات نمونه های انواع پسته مناطق تولیدی کشور و درجات آن

شماره ترتیب	اسم منطقه	نوع پسته	شکل	رنگ	طول به میلی متر	عرض به میلی متر	تعداد پسته در یک انس	تعداد پسته درصد گرم	وزن خالص درصد گرم
1	دامغان	شاه پسند	بادامی	کرم پر رنگ	22ـ25	12ـ15	17ـ18	63ـ64	53
2	دامغان	خنجری	بادامی	کرم روشن	21ـ25	12ـ13	19ـ20	69ـ70	52
3	دامغان	بقالی	حدفاصل بادامی و فندقی	کرم پررنگ	18ـ20	12ـ13	24ـ25	87ـ88	52
4	دامغان	تجارتی	مخلوط	مخلوط	18ـ20	12ـ13	27ـ28	94ـ95	52
5	قزوین	کله پزی	بادامی	مخلوط	19ـ21	12ـ15	25ـ26	91ـ92	52
6	قزوین	تجارتی	فندقی	مخلوط	15ـ17	10ـ12	38ـ39	135ـ136	51
7	اصفهان	فندقی درشت	فندقی	کرم پررنگ	15-18	12-13	27-28	99-100	57
8	اصفهان	فندقی ریز	فندقی	کرم پررنگ	14-16	10-12	31-32	113-114	55
9	اصفهان	بادامی	بادامی	کرم تیره	17-21	11-14	26-27	93-94	53
10	اردکان	فندقی	فندقی	کرم تیره	17-19	12-14	32-23	79-80	57
11	اردکان	بادامی	بادامی	کرم پررنگ	19-22	10-12	27-28	97-98	54
12	یزد	فندقی	فندقی	کرم پررنگ	17-19	12-13	23-24	83-84	57
13	یزد	بادامی	بادامی	کرم تیره	18-21	10-12	29-30	103-104	55
14	رفسنجان	اوحدی	فندقی	کرم تیره	17-19	11-12	22-23	79-80	58
15	رفسنجان	اوحدی	فندقی	کرم پررنگ	19-21	13-15	18-19	65-66	58
16	رفسنجان	ممتاز	بادامی	کرم پررنگ	19-22	11-12	20-21	75-76	55
17	رفسنجان	حسنی	فندقی کشیده	کرم پررنگ	20-22	12-14	17-18	62-63	59
18	رفسنجان	شستی	بادامی کشیده	کرم روشن	22-24	11-14	21-22	74-75	56
19	رفسنجان	امیری	حد فاصل بادامی و فندقی	کرم پررنگ	19-22	11-14	21-22	75-76	58
20	رفسنجان	سفیدپسته فوق	فندقی کشیده	کرم پررنگ	20-22	11-13	21-22	75-76	55
21	–	فندقی ممتاز درجه 2	فندقی	کرم پررنگ	17-20	11-12	24-25	85-86	58
22	–	بادامی ممتاز درجه 2	بادامی		18-22	11-13	24-25	85-86	57
23	–	فندقی درجه 1 تجارتی	فندقی	مخلوط	14-19	11-12	27-28	99-1000	58
24	–	بادامی درجه 1 استاندارد	بادامی	مخلوط	17-22	12-14	24-26	89-90	52
25	–	درجه 2 استاندارد	مخلوط	مخلوط	13-22	11-13	31-32	107-108	50

مشخصات تعدادی از ارقام پسته

نام رقم	خندان درصد	دهان بسته درصد	پوک درصد	مغز به پوست درصد	مقدار انس	شکل میوه	از زودرس تا دیررس
اوحدی	74/80	15/3	14/16	58	90/28	فندقی	متوسط رس
ممتاز	60/83	4/1	89/14	55	00/29	بادامی	متوسط رس
کله قوچی	22/64	55/14	33/21	56	25/22	فندقی	متوسط رس
جندقی	67/79	69/5	63/14	55	25/23	فندقی	دیر رس
هراتی	00/80	24/5	76/14	53	75/22	بادامی	دیر رس
ابراهیمی	00/76	00/16	00/8	56	25/26	فندقی	زودرس
ابراهیم آبادی	00/86	00/3	00/11	56	29/21	بادامی	زودرس
حسن زاده	00/84	00/7	00/9	57	25/22	بادامی	زودرس
کریم آبادی	00/83	00/4	00/13	53	25/22	بادامی	زودرس
غفوری	00/96	00/3	00/1	55	25/23	بادامی	زودرس

جایگاه اقتصادی پسته

وابستگی تقریباً کاکلا کشور به درآمد حاصل از صادرات نفت موجب شده که به دنبال آن اقتصاد هم از روند صادرات این محصول پیروی کند.

در نتیجه نوسانات اقتصاد باعث کاهش آشفتگی این روند می شود.

از این رو، پیروی از راهکارهایی که این وابستگی را کاهش می دهند، ضروری است.

در سه دهه گذشته صادرات محصولات کشاورزی بیشترین سهم را در صادرات غیرنفتی داشته و پسته نیز در سال های اخیر رتبه اول صادرات را دارا بوده است.

جایگاه خاص پسته در صادرات غیر نفتی و دارا بودن 60 درصد ارزش صادرات بخش کشاورزی موجب شده پسته اهمیت استراتژیکی برای کشور داشته باشد.

بنابراین باید در نقاطی از کشور که مساعد رشد و توسعه این محصول است امکانات لازم فراهم شود.

نگاهی گذرا به درآمدهای حاصل از صادرات غیرنفتی کشور نشان می دهد

که بخش عمده ای از این درآمدها به بعضی از محصولات یا فرآورده های کشاورزی از آن جمله پسته، خشکبار، خرما، کشمش، زعفران، ابریشم، فرش، پوست، روده، کتیرا اختصاص یافته و تولید هر یک از این فرآورده های صادراتی برای هر گونه برنامه ریزی و سرمایه گذاری لازم است،

مخصوصاً اگر عدم وابستگی اقتصادی و سیاسی به نظام های حکومتی خارجی منظور نظر و یا حذف صادرات نفتی در پیش باشد،

ضرورت دستیابی به این گونه شناخت ها اجتناب ناپذیر است.

گیاهان سرمنشاأ زنجیره غذایی و حیات بر روی کره زمین و به عنوان ثروت ملی هر کشور به شمار می روند.

هر قدر مساحت اختصاص یافته برای گیاهان مربوط به یک گونه و یا یک جنس بیشتر باشد،

اهمیت آن گیاه نیز بطور طبیعی افزایش خواهد یافت.

اختصاص بیش از ده میلیون از جنگل های کشور به گونه های مختلف جنس پسته و نیز اختصاص بیش از یک صد و شصت هزار هکتار از باغات میوه ایران به پسته معمولی، نشان دهنده اهمیت بیش از حد این گیاه در کشور ایران است.

اهمیت جنس پسته را از دو دیدگاه اقتصادی و زیست محیطی می توان مد نظر قرار داد. در زمینه مسایل اقتصادی دانه و صمغ های گونه های پسته در صادرات ایران ارزش خاصی را به خود اختصاص داده است.

امروزه مصرف پسته به عنوان یک آجیل مطبوع و بسیار خوشمزه در کشورهای مرفه جهان مورد توجه است. در واقع پسته گران ترین آجیل و البته با ارزش غذایی بالا می باشد.

سرزمین ایران قرن ها بدون رقیب عمده ترین تولید کننده پسته جهان بوده و هست ولی در حال حاضر کشورهای دیگری در زمینه تولید و تجارت پسته به رقابت با این برخاسته اند،

به طوری که کورهایی چون ترکیه که سابقاً تولید و تجارت پسته آن قدمت چندان ندارد و درصد سال گذشته در زمره مشتریان ایران بوده و

در سال های اخیر تولید محصول پسته خود را بالا برده و به رقیبی برای پسته ایران در بازار جهانی تبدیل شده است.

ایالات متحده آمریکا نیز که عمده ترین وارد کننده پسته ایران طی 80 سال اخیر بوده،

در زمینه تولید پسته کوشش هایی را آغاز کرده و زمینه ایجاد و توسعه باغ های پسته را در ایالات کالیفرنیا فراهم آورده است و

به ویژه پس از برقراری نظام جمهوری اسلامی در ایران، به توسعه باغ های پسته در ایالات پرداخته و به طوری که رقیبی نیرومند برای پسته ایران درآمده است.

در این زمینه هنوز از نظر کمی فاصله زیادی با ایران دارد و مخصوصاً از نظر طعم و لطافت و تنوع در ارقام به پای پسته ایران نمی رسد اما به هر حال از نظر مقدار تولید با پسته ایران رقابت می کند و

همچنین نباید فراموش کرد که این کشور امکانات سرمایه ای و تخصصی و علمی و فنی را در جهت بهبود بخشیدن کیفیت محصول خود تجهیز کرده و برای بالا بردن میزان محصول خود دست به اقدامات همه جانبه ای زده است.

به طور کلی می توان گفت که بیشترین مقدار تولید پسته در جهان مربوط به قاره اسیا می باشد و

سپس قاره آمریکا و بعد از آن قاره اروپا و در آخرین رتبه قاره آفریقا قرار دارد.

در قاره آسیا سه کشور عمده تولید کننده پسته قرار دارند که عبارتند از ایران، ترکیه و سوریه.

مغز پسته به بخش خوراکی پسته که فاقد پوست سبز (اول) و چوبی (دوم) است، گفته می شود. در جدول 1 ویژگی های مغز پسته ارائه شده است.

جهت مغز کردن پسته از دستگاهی شبیه آسیاب استفاده می شود.

پسته ها از طریق قیفی بین دو فک آسیاب ریخته می شود سنگ بالایی در حال دوران است.

پوست سخت ساییده و شکسته می شود و مغز در فاصله بین دو سنگ بیرون رانده می شود.

پس از گذشتن از یک غربال، مغزها جدا می شوند.

مغز پسته دارای انواع درسته، مخلوط، شکسته و خرده می باشد.

مغز پسته درسته به مغز پسته ای که کامل بوده و یا حداکثر بیش از یک هشتم آن شکسته نباشد، گفته می شود.

مغز پسته مخلوط به نمونه ای که میزان مغز پسته درسته آن بین 30 تا 70 درصد وزن آن را شامل گردد، اطلاق می شود.

مغز پسته شکسته، مغزی است که درسته و مخلوط نباشد و 90 درصد وزن آن روی الک با قطر چشمه های 6 میلی متر باقی بماند.

مغز پسته خرده به مغز پسته ای که از الک با قطر چشمه های 6 میلی متر عبور کرده و روی الک با قطر چشمه های 2 میلی متر باقی بماند، گفته می شود.

خاکه به مخلوط ذرات ریز مغز پسته و پوست سوم که از الک با قطر چشمه های 2 میلی متر عبور کند، گفته می شود.

مغز پسته بدون پوست

در مواردی که پوست روی مغز پسته جدا شده باشد، مغز پسته بدون پوست به دست می آید که به انواع زیر تقسیم می شود:

ـ مغز پسته بدون پوست درسته: مغز پسته بدون پوست سومی که مغزی کامل بوده و یا حداکثر بیش از یک هشتم آن شکسته نباشد.

ـ مغز پسته بدون پوست شکسته: در این نوع مغز 90 درصد مغزها روی الک با قطر چشمه های 6 میلی متر باقی می مانند.

ـ مغز پسته بدون پوست لپه: این نوع مغز از محور طولی دو قسمت شده و حداکثر تا یک هشتم مغز پسته در هر لپه می تواند شکسته و از آن جدا شده باشد.

ـ مغز پسته پوست سوم خرده: این نوع مغزها از الک با قطر چشمه های 6 میلی متر عبور کرده و روی الک با قطر چشمه های 2 میلی متر باقی می مانند.

جدول 1 ویژگی های فیزیکی، شیمیایی ومیکروبی مغز پسته

عنوان	واحد اندازه گیری	حد مجاز
رنگ، بو و مزه	ـ	فاقد رنگف بو و مزه غیرطبیعی
پراکسید	میلی اکی والان در کیلوگرم	بیشینه 1
آفت زدگی	درصد وزنی	بیشینه 5
مواد خارجی (بقایای گیاهی)	درصد وزنی	بیشینه 1/0
خاکه	درصد وزنی	بیشینه 1/0 برای مغز پسته درسته بیشینه 2/0 برای مغز پسته مخلوط بیشینه 5/0 برای مغز پسته شکسته
رطوبت	درصد وزنی	بیشینه 5 برای مغز پسته خام بیشینه 3 برای مغز پسته برشته
سوختگی در مغز پسته برشته	درصد وزنی	بیشینه 5/0
نمک در مغز پسته شور	درصد وزنی	بیشینه 5/0
مجموع آفلاتوکسین ها	پی پی بی	مطابق استاندارد 5925
مانده آفت کش ها	پی پی ام	مطابق استاندارد 13118
شمارش کلی میکروارگانیسم ها	واحد تشکیل کلونی در گرم (cfu/g)	100000 برای مغز خام 10000 برای مغز برشته
کلی فرمها	واحد تشکیل کلونی در گرم (cfu/g)	100 برای مغز خام 10 برای مغز برشته
کپک	واحد تشکیل کلونی در گرم (cfu/g)	1000 برای مغز خام 100 برای مغز برشته
اشرشیا کلی	واحد تشکیل کلونی در گرم (cfu/g)	منفی
سالمونلا	تعداد در 25 گرم	منفی

مغز پسته بدون پوست مخلوط: مغزهایی که در هیگ یک از تعاریف بالا قرار نگیرند.

ـ خاکه، به ذران ریز مغز پسته بدون پوست سوم گفته می شود که از الک با قطر چشمه 2 میلی متر عبور کند.

رنگ مغز پسته بدون پوست سوم به رنگ طبیعی مغز پسته بدون پوست سوم که معمولاً برحسب رقم، طولذمدت رشد، زمان چیدن و مدت نگهداری آن متغیر و به رنگ زرد تا سبز سیر، متغیر می باشد.

گاهی در طی فرآیند پوست گیریف رنگ مغز پسته بدون پوست سوم قهوه ای و بد رنگ می شود. در جداول 2 و 2ـ7 ویژگی های مغز پسته بدون پوست ارائه شده است.

جدول 2 مغز پسته درسته بدون پوست از دید رنگ

ردیف	طبقه رنگ	تعداد مغز پسته درسته بدون پوست سوم هم رنگ در 100 گرم
1	سبز سیر	90
2	سبز	90
3	سبز روشن	90
4	سبز مایل به زرد	90
5	زرد	90

مغز دانه ها به علت محتوای بالا چربی های غیراشباع در معرض اکسیداسیون قرار دارند.

ترکیب شدن چربی ها با اکسیژن هوا موجب تند شدن و فساد شیمیایی آن ها می شود.

برای نگهداری مغز دانه ها برای مدت طولانی باید آن ها را در ظروف نفوذناپذیر نسبت به رطوبت قرار داده و در یخچال یا فریزر نگهداری کرد.

رطوبت محیط مناسبی برای رشد قارچ ها فراهم می کند.

اگر امکان نگهداری در یخچال وجود ندارد، مغزها باید در ظروف دربسته در محیط خشک و خنک و دور از تابش نور خورشید نگاه داشته شوند.

مغز که قسمت خوراکی را تشکیل می دهد، دارای طعم خوشایند، رنگ سبز و پوست ظریف قهوه ای کم رنگ است که احتیاج به برداشتن این پوسته قبل از مصرف نیست.

این پوشش قهوه ای حاوی آنتی اکسیدان هایی است که این دانه غنی از روغن را از اکسیژن هوا و تند شدن محافظت می کند.

بعد از برداشتن پوشش قهوه ای، مغز با رنگ سبز روشن که نشان دهنده تازگی محصول است، قرار دارد.

مغز پسته کاربرد گسترده ای به عنوان تنقلات دارد.

علاوه بر این در صنایع گوناگون مانند تولید کره، روغن، حلوا، شیرین سازی، شکلاتف بستنی و غیره به عنوان غنی کننده، طعم دهنده و زینت دهنده کاربرد دارد. رنگ سبز مغز به دلیل وجود کلروفیل در آن است.

مغز پسته مانند دیگر محصولات خشکباری مغز دانه بسیار مقوی و مغذی است و منبع غذایی خوبی از بسیاری از ویتامین ها و املاح مورد نیاز بدن می باشند.

30 گرم مغز پسته (حدود 47 دانه) بیشتر از 10 درصد نیاز روزانه به فیبر، ویتامین ب 6، منیزیم، فسفر و مس را تأمین می کند.

جدول 3 ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و میکروبی مغز پسته

عنوان	واحد اندازه گیری	حد مجاز
رنگ، بو و مزه	ـ	فاقد رنگ، بو و مزه غیرطبیعی
پراکسید	میلی اکی والان در کیلوگرم	بیشینه 1
یکنواختی از دید رنگ در مغز پسته درسته بدون پوست سوم	تعداد در 100 گرم	کمینه 90 درصد عددی در یک طبقه
آفت زدگی	درصد وزنی	بیشینه 1 در مغز درسته بدون پوست سوم بیشینه 3 در مغز پسته درسته بدون پوست سوم شکسته، لپه، خرده و مخلوط
مواد خارجی (بقایای گیاهی)	درصد وزنی	بیشینه 1/0
خاکه	درصد وزنی	بیشینه 1/0 برای مغز پسته بدون پوست سوم بیشینه 5/0 در مغز پسته درسته بدون پوست سوم شکسته، لپه، خرده و مخلوط
مغز پسته دارای پوست سوم	درصد وزنی	بیشینه 2
مغز پسته قهوه ای و بدرنگ	درصد وزنی	بیشینه 1
رطوبت	درصد وزنی	بیشینه 5 برای مغز پسته خام
سوختگی در مغز پسته برشته	درصد وزنی	بیشینه 5/0
نمک در مغز پسته شور	درصد وزنی	بیشینه 5/0
مجموع آفلاتوکسین ها	پی پی بی	نمطابق استاندارد 5925
مانده آفت کش ها	پی پی ام	مطابق استاندارد 13118
شمارش کلی میکروارگانیسم	واحد تشکیل کلونی در گرم	بیشینه 100000
کلی فرمها	واحد تشکیل کلونی در گرم	بیشینه 100
کپک	واحد تشکیل کلونی در گرم	بیشینه 1000
اشرشیا کلی	واحد تشکیل کلونی در گرم	منفی
سالمونلا	تعداد در 25 گرم	منفی

علاوه بر اینکه مغز پسته حاوی مقدار زیادی استرول گیاهی است (تقریباً 60 میلی گرم در 30 میلی گرم) که موجب کاهش بیماری های قلبی و سرطان می شود.

همچنین مغز پسته منبع بسیار خوبی از اسیدهای چربی تک غیراشباع می باشد که جزو چربی های مفید بوده و به افزایش سطح کلسترول خوب بدون افزایش کلسترول بد کمک می کند.

مغز پسته همچنین دارای اسیدهای چرب ضروری مانند لینولئیک اسید و لینولنیک اسید است.

این اسیدهای چرب برای بدن ضروری است و فقط باید از طریق غذا تأمین شود.

مغز پسته همچنین حاوی برخی از عناصر غذایی و ویتامین E نیز حاوی درصد بالایی از پروتئین و عناصر معدنی مانند کلسیم؛ آهن و روی است.

مقدار ویتامین B1 موجود در آن از نصف لیوان برنج پخته بالاتر است.

مقدار فیتو استرول ها در آن بالاست که دارای آثار بسیار مفیدی هستند و در کاهش کلسترول خون نقش دارند.

آنتی اکسیدان های موجود در آن موجب کاهش خطر سرطان و دیگر بیماری های مزمن می شود.

هر 28 گرم 160 کیلو کالری فراهم می کند. در واقع میزان انرژی در مقایسه با دیگر دانه ها پایین تر است.

مردم اروپا و آمریکا مغز پسته را به سوپ، سالاد و سبزی ها اضافه می کنند و یا در تهیه سس از آن استفاده می کنند.

مغز پسته منبع خوبی از پتاسیم، فسفر و منیزیم است که این سه ریز مغذی در تنظیم فشار خون با اهمیت اند.

پژوهشگران با مطالعه تأثیر پسته روی فشار خون متوجه شدند که وقتی به طور مرتب در برنامه غذایی گنجانده می شود فشار خون کاهش نشان می دهد.

به علاوه مصرف مرتب پسته موجب کاهش سطح کلسترول بد LDL و سطح تری گلیسیرید در خون می شود.

وجود چربی های غیر اشباع و محتوای بالای ویتامین E و دیگر آنتی اکسیدان ها عامل این آثار سلامت بخش هستند.

به علاوه مقادیر قابل توجه مس، منیزیم و ویتامین های گروه B در پسته موجب تقویت عملکرد دستگاه عصبی می شود.

پسته دارای آهن بالاتری نسبت به بقیه مغز دانه ها است و به همین دلیل آن را خون ساز می نامند.

مصرف پسته خام به این منظور مفید است.

مدت زمان نگهداری تخمینی مغز پسته در رطوبت نسبی 65 تا 70 درصد در دمای صفر درجه سانتی گراد، یک سال و در دمای 8/17- درجه سانتی گراد حدود 3 سال می باشد.